Lòng biết ơn là gì, điều gì tạo nên sự biết ơn và trân trọng

Có những điều trong cuộc sống, khi còn ở bên cạnh mình, chúng ta thường xem đó là điều hiển nhiên. Một bữa cơm được chuẩn bị mỗi ngày, một người vẫn đều đặn đưa đón ta, một người bạn sẵn sàng lắng nghe hay đơn giản là cơ thể khỏe mạnh để thức dậy mỗi sáng đều có thể trở thành những điều quen thuộc đến mức ta quên mất giá trị của chúng. Chỉ khi một điều nào đó thay đổi hoặc không còn nữa, nhiều người mới bắt đầu nhận ra mình đã từng may mắn như thế nào.

Với trẻ em cũng vậy, một món đồ chơi mới, bữa ăn do bà nấu, bàn tay cha mẹ dắt đến trường hay việc một người bạn nhường cho mình lượt chơi đôi khi đều được trẻ tiếp nhận một cách rất tự nhiên. Nếu không được hướng dẫn để nhìn thấy giá trị phía sau những điều ấy, trẻ rất dễ hình thành suy nghĩ rằng mình nhận được tất cả là điều đương nhiên. Vì thế, giáo dục lòng biết ơn không chỉ là dạy trẻ nói “cảm ơn”, mà quan trọng hơn là giúp trẻ nhận ra mình đang nhận được điều gì và vì sao điều đó đáng được trân trọng.

Lòng biết ơn là gì?

Có thể hiểu đơn giản, lòng biết ơn là trạng thái nội tâm xuất hiện khi một người nhận ra mình đang nhận được một giá trị nào đó và hiểu được ý nghĩa của giá trị ấy đối với cuộc sống của mình. Người có lòng biết ơn không chỉ nhìn vào kết quả mình nhận được mà còn có khả năng nhìn thấy con người, công sức, thời gian, tình cảm và những điều kiện đã góp phần tạo nên kết quả đó. Chính sự nhận ra ấy tạo nên cảm giác trân trọng.

Điều đặc biệt của lòng biết ơn nằm ở hai chữ “nhận ra”. Một đứa trẻ có thể nhận được rất nhiều tình yêu từ cha mẹ nhưng chưa chắc đã nhận ra; một người có thể sống trong gia đình đủ đầy nhưng vẫn chỉ tập trung vào những gì mình chưa có. Ngược lại, có người dù cuộc sống đơn giản nhưng vẫn cảm nhận được niềm vui vì họ nhìn thấy rất nhiều giá trị đang hiện diện xung quanh mình.

Trong hệ thống khái niệm của WiT, Ghi nhận – Biết ơn được xem là một chìa khóa quan trọng, đồng thời Trân trọng – Biết ơn cũng được đặt trong nhóm tâm thái và môi trường cần được hình thành. Điều này cho thấy lòng biết ơn không chỉ là một hành vi giao tiếp mà còn liên quan đến cách một người nhìn nhận con người và cuộc sống. Khi có khả năng ghi nhận những điều tốt đẹp, con người dễ hình thành sự trân trọng và từ đó phát sinh lòng biết ơn sâu sắc hơn.

Có thể hình dung quá trình này theo một chuỗi rất đơn giản: Nhìn thấy → Ghi nhận → Hiểu giá trị → Trân trọng → Biết ơn → Hành động tốt đẹp. Khi chưa nhìn thấy giá trị, con người rất khó trân trọng; khi chưa trân trọng, lòng biết ơn thường chỉ dừng lại ở lời nói mang tính hình thức. Vì vậy, muốn nuôi dưỡng sự biết ơn, trước hết cần rèn luyện khả năng nhìn thấy những giá trị đang hiện diện trong cuộc sống.

Điều gì tạo nên sự biết ơn và trân trọng?

1. Biết nhìn thấy điều tốt đẹp đang hiện diện

Muốn biết ơn một điều gì, trước hết chúng ta phải nhìn thấy điều đó. Mỗi sáng, một người mẹ thức dậy sớm chuẩn bị đồ ăn cho con, nhưng nếu đứa trẻ chỉ nhìn thấy một bữa sáng đã được đặt sẵn trên bàn thì lâu dần điều ấy rất dễ trở thành bình thường. Khi trẻ được hướng dẫn để hiểu rằng mẹ đã thức dậy sớm, lựa chọn thực phẩm, chuẩn bị món ăn và dành thời gian cho mình, cảm nhận của trẻ sẽ hoàn toàn khác.

Sự việc không thay đổi, nhưng nhận thức về sự việc đã thay đổi. Đây là một điểm rất quan trọng khi giáo dục trẻ về lòng biết ơn, bởi trẻ không cần nghe quá nhiều câu như “Con phải biết ơn cha mẹ”, mà cần được dẫn dắt để tự nhìn thấy lý do khiến cha mẹ đáng được trân trọng. Khi chính trẻ tự nhận ra giá trị, lòng biết ơn sẽ tự nhiên hơn nhiều so với việc bị nhắc nhở.

2. Hiểu được công sức và thiện ý phía sau điều mình nhận

Một món quà chỉ là món quà nếu ta nhìn vào vật chất, nhưng nó có thể trở nên ý nghĩa hơn khi ta hiểu người tặng đã dành thời gian lựa chọn và nghĩ đến mình. Một bữa cơm chỉ là thức ăn nếu ta nhìn vào món ăn, nhưng nó có thể trở thành một biểu hiện của tình thương khi ta nhìn thấy người đã nấu, người đã mua thực phẩm và người đã dành thời gian chuẩn bị. Vì vậy, lòng biết ơn thường lớn lên khi con người có khả năng nhìn sâu hơn vào phía sau một kết quả.

Với trẻ em, cha mẹ có thể đặt những câu hỏi đơn giản như: “Con nghĩ vì sao bà lại làm món này cho con?”, “Để có bữa ăn này, bà đã phải làm những gì?” hay “Khi nghĩ đến công sức của bà, con cảm thấy thế nào?”. Những câu hỏi này giúp trẻ đi từ việc chỉ nhận một điều gì đó sang việc hiểu giá trị của điều mình nhận. Khi hiểu được công sức và thiện ý phía sau, sự trân trọng thường xuất hiện một cách tự nhiên.

3. Không xem mọi thứ là điều hiển nhiên

Một trong những rào cản lớn nhất của lòng biết ơn là suy nghĩ rằng mọi thứ “vốn phải như vậy”. Cha mẹ phải chăm con, thầy cô phải dạy học, bạn bè phải giúp mình hoặc có tiền thì đương nhiên mua được thứ mình muốn là những suy nghĩ có thể khiến con người mất dần khả năng trân trọng. Khi một điều tốt đẹp bị xem là nghĩa vụ đương nhiên của người khác, lòng biết ơn rất khó hình thành.

Ngược lại, khi một người nhìn thấy mỗi điều mình nhận đều có công sức, thời gian, tình cảm hoặc nhân duyên phía sau, họ sẽ dễ trân trọng hơn. Điều này cũng phù hợp với tinh thần Ghi nhận – Biết ơn trong hệ thống tài liệu WiT, khi con người được hướng đến việc nhận diện những giá trị tốt đẹp đang hiện diện trong cuộc sống. Từ ghi nhận, một người có thể đi sâu hơn đến hiểu, trân trọng và gìn giữ những điều mình đang có.

4. Lòng biết ơn được củng cố bằng hành động

Biết ơn không nhất thiết phải được thể hiện bằng một câu nói. Một em nhỏ giúp mẹ dọn bàn sau bữa ăn, một học sinh giữ gìn cuốn sách được tặng hoặc một đứa trẻ chủ động hỗ trợ người bạn từng giúp mình đều có thể là những biểu hiện cụ thể của lòng biết ơn. Khi sự trân trọng được chuyển thành hành động, lòng biết ơn không còn là một khái niệm mà bắt đầu trở thành thói quen sống.

Điều quan trọng là người lớn không nên biến lòng biết ơn thành một nghĩa vụ phải “trả lại”. Mục đích không phải dạy trẻ rằng “ai cho con thì con phải trả”, mà giúp trẻ cảm nhận rằng khi mình nhận được điều tốt đẹp, mình cũng có thể chủ động tạo ra điều tốt đẹp cho người khác. Đó là cách lòng biết ơn có thể trở thành một vòng tròn của sự chia sẻ và giá trị.

Lòng biết ơn có ý nghĩa gì đối với trẻ em?

Lòng biết ơn không nên được xem như một phương pháp để trẻ trở nên ngoan ngoãn hơn. Giá trị sâu hơn của nó nằm ở việc giúp trẻ xây dựng một cách nhìn tích cực đối với bản thân, gia đình, bạn bè và cuộc sống xung quanh. Khi trẻ có khả năng nhận ra những điều tốt đẹp đang hiện diện, trẻ sẽ ít bị cuốn hoàn toàn vào cảm giác thiếu thốn hoặc so sánh.

Một đứa trẻ có thể chưa có món đồ chơi giống bạn nhưng vẫn có thể nhận ra mình có cha mẹ yêu thương, có bạn bè, có sức khỏe hoặc có cơ hội được học tập. Điều đó không có nghĩa là trẻ không được phép mong muốn nhiều hơn, mà là trẻ học được cách vừa có mong muốn vừa trân trọng những gì đang có. Đây là một năng lực quan trọng giúp trẻ hình thành tâm thái cân bằng hơn trong quá trình trưởng thành.

Trong môi trường gia đình và giáo dục, lòng biết ơn còn góp phần giúp trẻ quan sát người khác nhiều hơn. Khi trẻ biết nhìn thấy nỗ lực của cha mẹ, thầy cô và bạn bè, trẻ dần phát triển khả năng thấu hiểu và quan tâm đến người khác. Từ đó, việc chia sẻ, hỗ trợ và hợp tác cũng trở nên tự nhiên hơn.

Phụ huynh có thể tìm hiểu thêm về kết nối cảm xúc với trẻ em trong quá trình đồng hành cùng con.

5 trò chơi giúp trẻ hình thành lòng biết ơn

Trò chơi 1: Chiếc hộp biết ơn

Cha mẹ hoặc giáo viên có thể chuẩn bị một chiếc hộp nhỏ cùng những mảnh giấy nhiều màu. Mỗi ngày, trẻ viết hoặc vẽ một điều mình muốn ghi nhận, chẳng hạn như “Hôm nay bạn Minh cho con mượn bút”, “Ba chơi bóng với con” hay “Bà nấu món con thích”. Cuối tuần, cả gia đình hoặc cả lớp cùng mở hộp và đọc lại những điều đã được ghi nhận.

Trò chơi này giúp trẻ hình thành thói quen quan sát những điều tốt đẹp trong cuộc sống hằng ngày. Thay vì chỉ chú ý đến những điều mình thiếu hoặc những việc không như mong muốn, trẻ bắt đầu học cách tìm kiếm những điều đáng trân trọng. Qua thời gian, khả năng ghi nhận này có thể trở thành một phản xạ tích cực.

Trò chơi 2: Chuyền bóng ghi nhận

Các bé ngồi thành vòng tròn và chuyền một quả bóng cho nhau. Khi nhận được bóng, mỗi bé nói một điều tốt đẹp về người vừa chuyền bóng cho mình, chẳng hạn như “Con ghi nhận bạn vì hôm nay bạn giúp con xếp đồ chơi” hoặc “Con trân trọng vì bạn đã cho con chơi chung”. Sau đó, quả bóng tiếp tục được chuyền sang người khác.

Trò chơi này đặc biệt phù hợp với lớp học, khu vui chơi hoặc hoạt động nhóm. Trẻ vừa được vận động, vừa luyện khả năng giao tiếp và quan sát những điểm tốt của người xung quanh. Quan trọng hơn, trẻ được trải nghiệm cảm giác vừa ghi nhận người khác vừa được người khác ghi nhận.

Trò chơi 3: Thám tử điều tốt đẹp

Người lớn giao cho trẻ một nhiệm vụ nhỏ: “Hôm nay con hãy tìm ba người đã làm một điều tốt cho con hoặc cho người khác”. Trong ngày, trẻ quan sát những việc xảy ra xung quanh và ghi nhớ lại những gì mình nhìn thấy. Cuối ngày, trẻ kể lại cho cha mẹ hoặc thầy cô về những “phát hiện” của mình.

Trẻ có thể nhận ra cô lao công đang dọn sân trường, bác bảo vệ mở cổng, người bạn nhặt giúp món đồ bị rơi hoặc mẹ chuẩn bị quần áo cho mình. Trò chơi này giúp trẻ chuyển sự chú ý từ câu hỏi “Con được gì?” sang “Xung quanh con đang có những giá trị nào?”. Đây là một bước rất quan trọng để phát triển khả năng ghi nhận và trân trọng.

Trò chơi 4: Cây trân trọng – biết ơn

Cha mẹ hoặc giáo viên vẽ một thân cây lớn trên giấy và chuẩn bị những chiếc lá bằng giấy màu. Mỗi chiếc lá sẽ ghi một điều mà trẻ muốn trân trọng, có thể là cha mẹ, thầy cô, bạn bè, ngôi nhà, cây xanh, thức ăn, sức khỏe hoặc một món đồ chơi yêu thích. Mỗi ngày hoặc mỗi tuần, trẻ lại thêm một vài chiếc lá mới lên cây.

Sau một thời gian, cây sẽ trở nên đầy đặn với rất nhiều điều đáng trân trọng. Hình ảnh trực quan này giúp trẻ nhận ra cuộc sống của mình được tạo nên bởi rất nhiều con người, điều kiện và giá trị khác nhau. Đặc biệt với trẻ nhỏ, hình ảnh thường tạo ấn tượng mạnh hơn những lời giải thích dài dòng.

Trò chơi 5: Biết ơn bằng hành động

Người lớn đưa ra câu hỏi: “Nếu con thật sự trân trọng điều này, con muốn làm gì?”. Nếu trẻ nói biết ơn đồ chơi, có thể gợi ý trẻ chơi xong thì cất gọn; nếu trẻ trân trọng cây xanh, có thể cùng trẻ tưới cây; nếu trẻ biết ơn mẹ, trẻ có thể giúp mẹ một việc nhỏ. Mỗi câu trả lời đều nên xuất phát từ sự tự nguyện và phù hợp với độ tuổi của trẻ.

Trò chơi này giúp trẻ hiểu rằng lòng biết ơn không chỉ nằm ở lời nói. Khi trẻ biết chuyển cảm xúc thành một hành động cụ thể, sự biết ơn sẽ trở nên sống động hơn. Đây cũng là cách để trẻ dần hình thành thói quen tạo ra giá trị cho người khác.

Cha mẹ muốn dạy trẻ biết ơn, hãy bắt đầu bằng sự ghi nhận

Trẻ học rất nhiều từ cách người lớn sống hơn là từ những điều người lớn giảng giải. Nếu cha mẹ thường xuyên than phiền về cuộc sống nhưng lại yêu cầu con phải biết ơn, trẻ sẽ nhận được những thông điệp không đồng nhất. Ngược lại, khi người lớn thường xuyên ghi nhận những điều tốt đẹp, trẻ sẽ có một hình mẫu cụ thể để quan sát và học theo.

Cha mẹ có thể nói những câu rất giản dị như: “Mẹ ghi nhận hôm nay con tự xếp đồ chơi”, “Ba trân trọng việc con nhớ lấy nước cho bà” hay “Mẹ thấy thật vui vì hôm nay cả nhà được ăn cơm cùng nhau”. Những câu nói này không mang tính giáo huấn nhưng lại giúp trẻ hiểu thế nào là ghi nhận. Khi được sống trong một môi trường thường xuyên có sự trân trọng, trẻ sẽ dễ hình thành thái độ trân trọng đối với người khác.

Điều quan trọng là người lớn không cần biến lòng biết ơn thành một bài học quá nặng nề. Đôi khi chỉ cần mỗi tối dành vài phút hỏi nhau: “Hôm nay có điều gì khiến con thấy vui và đáng trân trọng?” cũng đã đủ để tạo ra một thói quen tốt. Khi hoạt động này được duy trì đều đặn, trẻ sẽ dần hình thành khả năng nhìn thấy nhiều giá trị hơn trong cuộc sống.

Lòng biết ơn cần được trải nghiệm chứ không nên áp đặt

Một đứa trẻ bị buộc phải nói “cảm ơn” chưa chắc đã thật sự biết ơn. Trẻ có thể nói đúng câu người lớn mong muốn nhưng bên trong chưa hiểu tại sao mình cần trân trọng người vừa giúp mình. Vì vậy, mục tiêu của giáo dục lòng biết ơn không nên chỉ dừng ở việc tạo ra một hành vi lịch sự bên ngoài.

Người lớn cần tạo ra bối cảnh để trẻ tự nhìn thấy, tự cảm nhận và tự phát sinh mong muốn bày tỏ sự trân trọng. Trò chơi, câu hỏi gợi mở, hoạt động gia đình và những trải nghiệm đời thường chính là những phương tiện rất phù hợp. Khi trẻ hiểu bằng trải nghiệm của chính mình, lòng biết ơn sẽ bền vững hơn rất nhiều so với việc ghi nhớ một lời dạy.

Các trò chơi giáo dục có thể được lựa chọn phù hợp với độ tuổi và mục tiêu trải nghiệm của trẻ.

Kết luận: Trân trọng bắt đầu từ khả năng nhìn thấy

Vậy lòng biết ơn là gì? Có thể hiểu đó là trạng thái xuất hiện khi con người nhìn thấy một giá trị, hiểu được ý nghĩa và những yếu tố phía sau giá trị ấy, từ đó phát sinh sự trân trọng và mong muốn đáp lại bằng thái độ hoặc hành động tích cực. Lòng biết ơn vì thế không chỉ là một lời nói mà còn là một cách nhìn và một cách sống.

Đối với trẻ em, điều quan trọng không phải bắt trẻ thuộc lòng hai chữ “biết ơn”, mà là tạo ra những trải nghiệm để trẻ tự nhìn thấy điều tốt đẹp đang hiện diện. Một chiếc hộp biết ơn, một vòng tròn chuyền bóng, một nhiệm vụ “thám tử điều tốt đẹp” hay một câu hỏi trước giờ đi ngủ đều có thể trở thành những bài học nhẹ nhàng. Khi những trải nghiệm đó được lặp lại đủ lâu, trẻ sẽ dần hình thành khả năng ghi nhận, trân trọng và gìn giữ những giá trị xung quanh mình.

Có thể nói rằng, trân trọng bắt đầu từ nhìn thấy, còn biết ơn bắt đầu từ sự ghi nhận. Khi con người biết nhìn thấy những điều tốt đẹp mình đang có, cuộc sống không nhất thiết phải thay đổi ngay nhưng cách ta cảm nhận cuộc sống sẽ thay đổi. Và từ sự thay đổi trong nhận thức ấy, những hành động tốt đẹp cũng có cơ hội được sinh ra nhiều hơn.